“Bitcoin is een innovatief betalingsnetwerk en een nieuw soort geld”.1 Wie zich voor het eerst inleest op het onderwerp ‘Bitcoins’ zal binnen no-time tal van voordelen aan deze nieuwe valuta ontdekken. De bitcoin bestaat onafhankelijk van overheden en centrale banken, transacties worden snel doorgevoerd, er gelden in beginsel geen transactiekosten bij bitcoins en met een beetje moeite blijft de gebruiker min of meer anoniem.2 Het lijkt haast te mooi om waar te zijn, die bitcoin. Een welbekend gezegde luidt: “Als iets te mooi is om waar te zijn, is het dat vaak ook.” In dit geval is dat zonder meer waar, daar bitcoins voor criminelen, juist door bovenstaande eigenschappen, bijzonder interessant zijn. Elders op deze website valt te lezen over de mogelijke gevaren van bitcoins.3In dat artikel worden de mogelijkheden die bitcoins aan criminelen bieden reeds uiteengezet. Criminelen maken dan ook graag gebruik van bitcoins. Het OM treedt al jaren op tegen deze praktijken. Door een nieuwe ontwikkeling in de markt van criminele transacties loopt het OM echter een stapje achter.

3 januari 2017, de voorpagina van het FD: “OM voert strijd op tegen witwassen via bitcoin – Ruim 40% van onlinetransacties tussen criminelen loopt via de munt”. Het OM boekt zichtbaar vooruitgang in de strijd tegen criminele handelaren en wisselaars van bitcoins. In 2017 zullen zeker drie strafzaken voor de rechter komen waarin het OM de handel en het omwisselen van bitcoins als witwassen gaat vervolgen. 4 Ook in het buitenland spelen soortgelijke zaken.5 In al deze zaken gaat het om het handelen in en omwisselen van bitcoins, en wordt dit als witwassen vervolgd. Witwaspraktijken en bitcoins zijn schijnbaar een gouden combinatie. In die samenloop speelt een nieuwe ontwikkeling in de wereld van online criminele transacties, ‘de bitcoinmixer’,  een belangrijke rol.

Met behulp van bitcoinmixers maken criminelen het vrijwel onmogelijk bitcoins te herleiden tot een criminele activiteit. Dit werkt als volgt. Iedere bitcointransactie wordt vastgelegd op de blockchain, het openbare online transactiearchief. Op die manier is elke bitcoin te volgen. Van belang is echter of een koppeling gemaakt kan worden tussen een bitcoinrekening en een bankrekening. Hier komt de bitcoinmixer in beeld. Dit is als het ware een grabbelton met bitcoins van verschillende eigenaren. Een crimineel stopt zijn bitcoins in de mixer en krijgt er fracties van willekeurige andere bitcoins uit de mixer voor terug op een andere rekening. Zo wordt de link tussen een (criminele) transactie en de opbrengst in bitcoins verbroken.6 Ietwat kort door de bocht komt dit neer op het volgende:7

When mixing bitcoins, you send your money to an anonymous service and, if they are well-intentioned, they will send you someone else’s tainted coins. So, now, whatever those coins were used for may now be traceable back to you. Additionally, mixing large amounts of money may be illegal, being in violation of anti-structuring laws.

De herkomst van bitcoins uit criminele activiteiten kan derhalve niet meer gelinkt worden aan een crimineel. In het ergste geval zou hij echter wel, zoals in bovenstaand citaat benadrukt, gelinkt kunnen worden aan andermans (mogelijk criminele) activiteiten. De vraag blijft dan natuurlijk of waarschijnlijk is dat diegene dan geacht wordt die activiteiten te hebben ondernomen, wanneer blijkt dat gebruik is gemaakt van een bitcoinmixer.

Is het gebruik van een bitcoinmixer alleen in een criminele context denkbaar? Zeker niet. Denk bijvoorbeeld aan het geval van een journalist die in Noord-Korea of Myanmar zijn werk uitvoert en daarbij wordt betaald door een buitenlands medium. Het is geen goed idee daar publiekelijk als journalist te handelen. Met een bitcoinmixer zou men kunnen verhullen dat het geld uit een buitenlandse bron komt.8 Een dergelijk gebruik kan naar de wetten van zo’n ‘soort’ land mogelijk wel als crimineel worden aangemerkt, maar dient een legitiem doel (in Europa is dit beginsel vastgelegd in art. 7 EVRM).

Échte anonimiteit is niet het uitgangspunt bij bitcoins, mede gezien het feit dat elke transactie wordt vastgelegd op de (openbare) blockchain. Wanneer betaald wordt met deze bitcoins en een koper ten behoeve daarvan persoonlijke gegevens kenbaar maakt aan een verkoper, zal een derde partij relatief gemakkelijk de transacties na kunnen gaan en op die manier de gegevens van de koper kunnen achterhalen (en de verkoper dus kunnen koppelen aan de herkomst van de bitcoins). Gebruik van een bitcoinmixer verbreekt deze koppeling en waarborgt de anonimiteit. De bitcoinmixer vormt daarmee een enorm obstakel in de opsporing van criminele transacties van bitcoins. De cybercrime-wereld loopt een stapje voor op het OM en de Fiod. Welke getalenteerde ICT-jurist draagt zorg voor de inhaalslag?

  1. https://bitcoin.org/nl/
  2. http://onlinebitcoinskopen.nl/voordelen-nadelen/ Dobber, J., Eikelenboom, S. (2017, 3 januari). OM voert strijd op tegen witwassen via bitcoin. Het Financieele Dagblad, p. 1.
  3. https://lisa-groningen.nl/bitcoins-investeren-laten-liggen/.
  4. Dobber, J., Eikelenboom, S. (2017, 3 januari). OM voert strijd op tegen witwassen via bitcoin. Het Financieele Dagblad, p. 1.
  5. Zie bijvoorbeeld: Van Lonkhuyzen, L. (18 maart 2016). ‘Drie Britten aangehouden voor witwassen bitcoins.’ NRC. Geraadpleegd van https://www.nrc.nl/nieuws/2016/03/18/drie-mannen-aangehouden-voor-witwassen-bitcoins-a1408504.
  6. Dobber, J., Eikelenboom, S. (2017, 3 januari). Bitcoin is reservemunt van de onderwereld geworden. Het Financieele Dagblad, p. 2.
  7. https://en.bitcoin.it/wiki/Mixing_service
  8. Dobber, J., Eikelenboom, S. (2017, 3 januari). Bitcoin is reservemunt van de onderwereld geworden. Het Financieele Dagblad, p. 2.