De titel van deze blog zal veel mensen verleid hebben om ‘m te lezen. Waarom zou de redactiecommissie na de enorme successen van de afgelopen jaren in hemelsnaam stoppen? Ik moet bekennen dat deze headline niet waar is.. Zoals het afgelopen jaar meer nieuws, vooral op Facebook, nep blijkt te zijn. Dit is sinds de presidentsverkiezing in de Verenigde Staten steeds meer naar voren gekomen.1 Onlangs is naar buiten gebracht dat Facebook, samen met NU.nl en de Universiteit Leiden, de strijd aangaat met nepnieuws in Nederland.2 Mijn vraag is dan vooral: gelden voor die nepnieuws-‘journalisten’ geen regels van ethiek? En overtreden zij deze eigenlijk?
Wie zijn eigenlijk de personen achter een groot deel van dit nepnieuws? De hiervoor genoemde aanpak van Facebook tegen nepnieuws richt zich vooral op het geven van context bij het klikken op een artikel. Men weet dan dat het gaat om een artikel dat eventueel volgens de controleurs mogelijk nepnieuws is. In de Verenigde Staten wordt vooral gesproken van Macedonische tieners, die deze berichten produceren met een financieel motief. Zij weten dat een ‘click’ van een Facebookgebruiker uit de Verenigde Staten meer geld oplevert dan eenzelfde van een Europese gebruiker. Daar passen zij hun ‘nieuws’ dan ook op aan; alles om zo veel mogelijk bezoekers te krijgen.3 Peter Burger, namens de Universiteit Leiden aangesloten bij het Nederlandse onderzoek, verwacht dat het vooral zal gaan om berichten van politici en foto’s die rondgaan op Facebook, zo geeft hij aan tegenover de NOS.4 Zo ver als in de Verenigde Staten gaat het hier dus nog niet.
Voor wie zichzelf een ethische journalist wil noemen in Nederland is er de Code voor de Journalistiek. Het allereerste punt in deze code is dat een journalist ‘waarheidsgetrouw’ handelt:5

“ Waarheidsgetrouw
1. Bij het doorgeven van nieuws neemt de journalist de werkelijkheid zoals hij die aantreft en waarneemt als uitgangspunt. De verificatie van feiten en de weergave van uiteenlopende meningen belichaamt het journalistieke streven naar objectiviteit.”

Het zal voor u, net als voor mij, geen verrassing zijn dat een journalist die massaal nepnieuws produceert niet voldoet aan deze eis. Veel meer regulering voor de journalistiek is er helaas niet. Het gaat voornamelijk om zelfregulering door de Raad voor de journalistiek. Tevens gaat het, zoals hiervoor al gebleken is, niet om journalisten. Een keerzijde van het internet: iedereen kan alles vrij plaatsen. Als het niet via een officiële website gaat, kan men zelf wel een website, blog, videokanaal, social media-account en ga zo maar door creëren. Op al deze manieren zijn mensen te bereiken. Tegenwoordig leest bijna niemand meer de krant.6 De kennis van de bron van nieuws vervaagt voor de lezer steeds meer door social media.
Is dit nepnieuws dan wel op de één of andere manier te stoppen? De potentiële invloed die het heeft op onder andere verkiezingen is enorm, zo blijkt uit een onderzoek bij een Italiaans referendum.7 Helaas blijkt ook uit deze onderzoeken dat het zeer moeilijk is om de invloed duidelijk te specificeren. Het gaat, zoals vaker bij IT-recht, om een grensoverschrijdend probleem. Het is moeilijk op te lossen met wetgeving of regels, omdat het hier ook gaat om een vorm van journalistiek. De persvrijheid en natuurlijk de vrijheid van meningsuiting, kunnen niet zomaar beperkt worden omdat enkele controleurs denken dat het gaat om nepnieuws.
Hoe zou dit mijns inziens opgelost moeten worden? De manier waarop Facebook begonnen is in Nederland lijkt mij een hele sterke: geef de lezer context. Helaas is het argument “Dat heb ik op Feesboek gelezen” niet altijd een grap meer, maar ook steeds vaker serieus. Facebook is tegenwoordig een dagelijks gebruikte bron voor nieuws.8 De toegankelijkheid van de bron, de kennis van de bron, maar ook de aandacht voor de bron vervaagt enorm. Alles is via één medium beschikbaar. Nepnieuws is daardoor een echt probleem.

Namens de redactiecommissie,
Mattis van ‘t Schip

  1. CBS News, ‘Probe reveals stunning stats about fake election headlines on Facebook’, 17 november 2016.
  2. N. Kasteleijn, ‘Facebook gaat ook in Nederland nepnieuws aanpakken’, 2 maart 2017.
  3. C. Silverman & L. Alexander, ‘How Teens In The Balkans Are Duping Trump Supporters With Fake News’, 4 november 2016.
  4. N. Kasteleijn, ‘Facebook gaat ook in Nederland nepnieuws aanpakken’, 2 maart 2017.
  5. Te raadplegen via: https://www.nvj.nl/ethiek/ethiek/code-journalistiek.
  6. http://www.nu.nl/internet/844993/internet-passeert-kranten-als-informatiebron.html (artikel uit 2006!).
  7. I. Kottasova ‘Did fake news influence Italy’s referendum?’, 5 december 2016.
  8. Zie hierover ook een rubriek in Zondag met Lubach ‘Facebook als nieuwsmedium’: https://www.youtube.com/watch?v=RH5zhAiAiWo.