In november 2013 onthulde Terre des hommes Nederland een virtueel Filipijns meisje: Sweetie. Sweetie ziet eruit en beweegt als een echt persoon, maar is een computermodel. Van achter een computer konden medewerkers van Terre des hommes haar bewegingen en acties aansturen. Sweetie is niet in het leven geroepen voor gebruik in games, films of om simpelweg aan te tonen wat computers ons kunnen brengen. Sweetie bestaat met een veel serieuzer doel; het probleem van ‘webcam kindersekstoerisme’ onder de aandacht brengen en de verantwoordelijke pedofielen opsporen.1

Sweetie was meteen een groot succes. Het youtube-filmpje waarin Sweetie bekend werd gemaakt werd ruim 4 miljoen keer bekeken, webcam kindersekstoerisme belandde op de agenda van de mensenrechtencommissie van de VN, in de Filipijnen roepen politie en politici op tot actie tegen deze misdaad en er werden in enkele arrestaties verricht in Australië, België, Denemarken en Engeland.

Project Sweetie bevatte echter nog wat kinderziektes. Eén vervelende eigenschap van Sweetie was dat zij in eerste instantie bestuurd diende te worden; wetenschappers chatten in die periode namens Sweetie. Er konden maar een beperkt aantal gesprekken tegelijkertijd worden gevoerd, terwijl Sweetie vele malen per minuut werd aangesproken. Om meer gesprekken te kunnen voeren zette Terre des hommes kunstmatige intelligentie in.2 Sweetie 2.0 was geboren. Door de vernieuwde Sweetie konden op grote schaal pedofielen worden opgespoord. Over hen werd zoveel mogelijk informatie verzameld. Vervolgens werd deze informatie doorgespeeld aan de autoriteiten van het land waar diegene gevestigd was. Dit leidde in verschillende landen tot meerdere arrestaties.

Jammer genoeg bieden niet alle nationale wetssystemen een juridische grondslag voor succesvol gebruik van Sweetie als opsporingsmiddel. In een rapport uit begin oktober van dit jaar vergeleken onderzoekers van Universiteit Leiden en Universiteit Tilburg de wetssystemen van negentien landen.3 In de helft van de onderzochte landen bleek er geen wettelijke grondslag te bestaan voor succesvol gebruik van Sweetie, of was onduidelijk of seksueel getinte webcamsessies met een ‘nepkind’ wel strafbaar zijn.  De oplettende lezer heeft misschien al kunnen raden hoe de situatie in Nederland is.

Al sinds het onthullen van Sweetie was onduidelijk of zij wel geschikt was om als opsporingsmiddel te gebruiken. Het rapport van begin deze maand heeft, met een ontnuchterende conclusie, een einde gemaakt aan de onduidelijkheid. De kans dat het gebruik van Sweetie in Nederland leidt tot een succesvolle veroordeling is erg klein. De Nederlandse wet lijkt te beperkt voor een succesvolle vervolging. Hiervoor zijn kort gezegd twee redenen; onduidelijk is of webcamseks met een virtueel persoon strafbaar is en de inzet van (virtuele) lokpubers lijkt vooralsnog niet expliciet toegestaan (aldus Bart Schermer, universitair hoofddocent bij het Centrum voor Digitale Technologie en Recht van de Universiteit Leiden). Schermer stelt dat dit voornamelijk te maken heeft met het type rechtssysteem dat Nederland heeft:4

Wij hebben een sterk daadgericht strafrecht: je moet alle elementen die in de delictsomschrijving staan daadwerkelijk voltooien. Omdat in de zedendelicten overal staat ‘een persoon die de leeftijd van achttien jaren nog niet heeft bereikt’, kan het delict nooit worden voltooid. Sweetie is immers geen echt persoon.”

Zaken als voorbereiding en poging tot webcamseks met een virtuele minderjarige zullen evenmin strafbaar zijn, omdat het ten grondslag liggende feit naar Nederlands recht niet strafbaar is. Zoals Schermer stelt, ligt hieraan ten grondslag dat Nederland een objectieve benadering van het strafbare feit kent; er wordt gekeken naar de feitelijke daad. Landen als het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten, Canada en Australië kennen een subjectieve benadering. Daarbij wordt gekeken naar de intentie van de dader. Bij een dergelijke benadering is de kans dat men tot een succesvolle beoordeling komt veel groter. De verdachte heeft waarschijnlijk wel de intentie gehad seksueel getint te chatten met een minderjarige. Het doet niet af aan deze intentie dat er feitelijk niet met een minderjarige gechat wordt, maar de gesprekspartner een chatbot is.

Sommige lezers zullen met het lezen van de vorige alinea spontaan voorstander zijn geworden van de subjectieve benadering. Toch moet men voorzichtig zijn met het aannemen van de intentie van de verdachte, deze kan immers een heel andere intentie hebben gehad dan de handhaver denkt. Van belang is het vinden van een juiste balans tussen de bescherming van kinderrechten en de bescherming van de rechten van potentiële verdachten. Volgens de onderzoekers bestaat hier behoefte aan nieuwe regelgeving:

“Meer heldere regels omtrent het gebruik van Sweetie voor opsporingsdoeleinden zullen zowel de rechtszekerheid als de wetshandhaving ten goede komen. Door meer helderheid te scheppen over de juridische status van Sweetie, ofwel door wetgeving ofwel door het testen van haar rechtsgeldigheid in de rechtszaal, zou de juiste balans gevonden kunnen worden tussen het beschermen van kinderrechten en de rechten van potentiële verdachten.”

Mogelijk is er ruimte voor dergelijke nieuwe regelgeving met het wetsvoorstel Computercriminaliteit III.5 Dit is een wetsvoorstel dat ertoe strekt de opsporing en vervolging van computercriminaliteit te verbeteren en versterken. Door invoering van het wetsvoorstel zou het mogelijk kunnen worden om ‘lokkinderen’ in te zetten.

Het lijkt overigens onduidelijk of het handelen van Terre des hommes, het ‘beeld vervaardigen’ van een virtueel kind dat seksuele getinte gesprekken voert, strafrechtelijk wel volledig deugt. Art. 240b Sr (strafbaarstelling van kinderpornografie) hanteert relatief brede begrippen:

Artikel 240b

1 Met gevangenisstraf van ten hoogste vier jaren of geldboete van de vijfde categorie wordt gestraft degene die een afbeelding – of een gegevensdrager, bevattende een afbeelding – van een seksuele gedraging, waarbij iemand die kennelijk de leeftijd van achttien jaar nog niet heeft bereikt, is betrokken of schijnbaar is betrokken, verspreidt, openlijk tentoonstelt, vervaardigt, invoert, doorvoert, uitvoert of in bezit heeft.

2 Met gevangenisstraf van ten hoogste zes jaren of geldboete van de vijfde categorie wordt gestraft degene die van het plegen van een van de misdrijven, omschreven in het eerste lid, een beroep of een gewoonte maakt.

In de literatuur wordt de strekking van dit artikel omschreven:6

De strekking is gelegen in het tegengaan van (al dan niet op realistische wijze gesuggereerd) seksueel misbruik van jeugdigen en van de exploitatie daarvan, waaronder te begrijpen het verleiden van minderjarigen om hieraan (tegen betaling) deel te nemen.

Ik weet niet precies wat Terre des hommes met Sweetie doet ten behoeve van opsporing. Indien het alleen gaat om gesprekken, zal er niet gauw sprake zijn van een strafbare handeling. Indien Terre des hommes Sweetie echter seksuele handelingen laat doen (dat wil zeggen, op realistische wijze suggereert dat een kind dit doet) lijkt mij zeker niet ondenkbaar dat Terre des hommes zèlf ook strafbaar handelt. Ook al is dit misschien nog met de beste intenties. Mijns inziens kan en mag dit niet de bedoeling zijn.

Sweetie biedt enorme mogelijkheden voor het opsporen en mogelijk het veroordelen van pedofielen. De wet voorziet echter nog niet in deze vorm van opsporing en is op het moment te beperkt om succesvol gebruik van Sweetie te faciliteren. Met het wetsvoorstel Computercriminaliteit III bestaat er mogelijkheid hier verandering in te brengen. Wetgever, help Sweetie bij haar strijd tegen kindermisbruik.

Door Ramon Steenbergen

  1. https://www.terredeshommes.nl/sweetie1
  2. Samenvatting rapport Sweetie 2.0 Legal Aspects, te vinden op https://www.terredeshommes.nl/nieuws/nederlandse-strafwet-te-beperkt-voor-gebruik-sweetie (laatst geraadpleegd 29 oktober 2016).
  3. B.W. Schermer e.a., Legal Aspects of Sweetie 2.0, 3 oktober 2016, te vinden op: https://www.terredeshommes.nl/publicaties/volledig-rapport-sweetie-20-legal-aspects (laatst geraadpleegd op 29 oktober 2016).
  4. https://www.terredeshommes.nl/nieuws/nederlandse-strafwet-te-beperkt-voor-gebruik-sweetie
  5. Wijziging van het Wetboek van Strafrecht en het Wetboek van Strafvordering in verband met de verbetering en versterking van de opsporing en vervolging van computercriminaliteit (computercriminaliteit III).
  6. Kool, in: Tekst & Commentaar Strafrecht, art. 240b Sr, aant. 5 (online, laatst bijgewerkt op 1 januari 2010).