LISA – Law & ICT Students’ Association|Bestuur@lisa-groningen.nl

Robots in de rechtszaal

Home » Blog » Robots in de rechtszaal

Robots in de rechtszaal

Afgelopen weken is de robotrechter meerdere keren in het nieuws verschenen. Het idee is dat rechtszaken in de toekomst geautomatiseerd kunnen worden afgedaan. Moeten rechtenstudenten zich al zorgen maken dat ze binnenkort worden vervangen door computers die veel sneller wetten leren en nooit een college missen?

Robotisering van rechtspraak
Het lijkt allemaal nog erg hypothetisch – een robot als rechter – maar niet iedereen denkt daar zo over. Neem bijvoorbeeld hoogleraar Jaap van den Herik werkend aan de Universiteit Leiden. Hij heeft aan de Volkskrant aangegeven dat de robotrechter meer dan alleen een fantasie is.1 Hij is ervan overtuigd dat algoritmes het werk van de rechter over kunnen nemen. En hij lijkt een medestander gevonden te hebben in de voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak: Frits Bakker.

Want wie opzoek gaat naar de robotrechter stuit al snel op het KEI-programma. Overigens niet te verwarren met stichting KEI die eerstejaars studenten op kroegentocht stuurt in Groningen. KEI staat namelijk voor “Kwaliteit en Innovatie” en is een project van de Raad voor de Rechtspraak.2
In het kader van het KEI-project is er in Nederland al een begin gemaakt met het digitaal procederen en sinds juni 2017 is het zelfs verplicht bij asiel- en bewaringszaken.3 Dat digitalisering kan zorgen voor efficiënter werken is begrijpelijk want het is voor niemand wenselijk om met kilo’s processtukken te moeten slepen. Maar het digitaliseren van bestanden levert wel andere veiligheidsrisico’s op. Dat zal logischerwijs ook voor de robotrechter gelden. Digitaal procederen moet wel onderscheiden worden van de nog fictieve robotrechter. Bij een digitale procedure is er nog altijd een rechter van vlees en bloed die uitspraak doet. En hoewel het experiment gedaan in het kader van de Dag van de Rechtspraak uitliep op een mislukking,4 de legal tech wint toch aan terrein. Zoals van den Herik opmerkte: webwinkels zoals bol.com gebruiken een e-court5, en iets dichter bij huis: DUO verwerkt gegevens digitaal.
Zelfs als we ervan uitgaan dat de robotrechter tot de technologische mogelijkheden behoort, is het wenselijk dat een machine rechtspreekt? In een filmpje met een snelle opiniepeiling op straat was een veel gehoord sentiment dat een rechter met zijn hart en rechtvaardigheidsgevoel moet beslissen.6 En zelfs als een machine dat kon, en ook nog in staat is om aan de hand van algoritmen en geleerde jurisprudentie begrippen zoals redelijkheid en billijkheid te begrijpen, het blijft een machine. Waarschijnlijk vinden mensen het prettiger om een negatieve uitspraak van een inlevende rechter te krijgen dan van een robot. Er zijn eindeloos veel argument voor en tegen de robotrechter te bedenken. Hieronder bespreken we de twee belangrijkste argumenten die pleiten voor verder onderzoek naar een robotrechter.

Werkdruk bij Rechter
Uit onderzoek van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR) blijkt dat de rechtspraak in Nederland onder grote druk staat.7 Een belangrijke oorzaak is de te grote werklast, ofwel de hoeveelheid werk in combinatie met de zwaarte ervan. Uit het onderzoek is tevens gebleken dat rechters de werkdruk opvangen door structureel over te werken, gemiddeld tien uur per week. Dit gaat onder andere ten koste van het bijhouden van vakliteratuur, hetgeen in de toekomst mogelijk leidt tot dwalingen en fouten op het gebied van rechtspraak. Volgens de eerdergenoemde Frits Bakker biedt de robotrechter de ideale uitkomst voor overbezette rechters. Door routineachtige zaken in de toekomst geautomatiseerd af te doen, houdt de rechter meer tijd over voor bijvoorbeeld complexere zaken.

Objectiviteit
Andere voorstanders stellen zich op het standpunt dat de robotrechter objectiever is dan een menselijke rechter. Hoewel rechters getraind zijn om objectief en onafhankelijk te opereren, blijkt uit verscheidene onderzoeken dat dit niet altijd het geval is. Rechters blijven – logischerwijs – vatbaar voor menselijke, psychologische verschijnselen die van invloed kunnen zijn op hun oordeel. Een voorbeeld hiervan blijkt uit een onderzoek naar acht Israëlische rechters die telkens beslisten of een gevangene voorwaardelijk vrij werd gelaten of niet.8 Opvallend is dat het tijdstip waarop de zaak werd behandeld nogal uitmaakt. Zo namen rechters aan het begin van de dag en na een eetpauze mildere beslissingen. Volgens Peter-Paul Verbeek, hoogleraar Filosofie van Mens en Techniek aan de Universiteit van Twente, kunnen computers de oplossing bieden voor dergelijke problemen. ‘Algoritmen zijn objectiever’, aldus Verbeek.
Aan de objectiviteit van algoritmes valt wel het één en ander af te dingen. Denk bijvoorbeeld aan de invloed van algoritmes op Facebook-feeds9 10 en het effect daarvan op de Amerikaanse verkiezingen. Een algoritme geeft een uitkomst maar het is niet altijd duidelijk hoe die tot stand is gekomen. Dat kan uiteraard tot wantrouwen jegens de uitkomst leiden. Daarnaast is er discussie rondom de beïnvloedbaarheid van een algoritme. Een algoritme beslist aan de hand van gegevens in een database. Zou het mogelijk zijn om de uitkomst te beïnvloeden door de informatie in de database te veranderen? In dat geval zou een algoritme misschien kunnen discrimineren op basis van de ingevoerde informatie.11 Indien iets dergelijks mogelijk is dan is het niet wenselijk om een ondoorzichtig en misschien zelfs bevooroordeeld algoritme rechtelijke uitspraken te laten doen. In ons rechtssysteem staan de gelijke behandeling en het onafhankelijke oordeel centraal en een robotrechter zou alleen uitkomst kunnen bieden indien die kernwaarden beschermd blijven.

Het is duidelijk dat de ontwikkelingen steeds meer richting digitalisering van de rechtspraak gaan. Ondanks de voordelen, zoals het verminderen van de werkdruk van rechters, zijn er nog veel punten van kritiek. Zo valt er over de objectiviteit ervan te twisten. Of rechtszaken op de korte termijn door robotrechters worden afgedaan, lijkt dan ook zeer onwaarschijnlijk. Een robotrechter zou weliswaar als ‘hulpmiddel’ van de rechter kunnen dienen, er moet altijd ruimte worden gelaten voor het maken van eigen afwegingen door en maatwerk van de rechter.

Namens de redactiecommissie,

Sanne Eding & Maaike Meijer

Afbeelding boven: ANP.

  1. https://www.volkskrant.nl/tech/is-een-robot-als-rechter-daadwerkelijk-objectiever~a4521674/
  2. https://www.rechtspraak.nl/Voor-advocaten-en-juristen/modernisering-rechtspraak/Paginas/default.aspx
  3. https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Raad-voor-de-rechtspraak/Nieuws/Paginas/Start-verplicht-digitaal-procederen-in-asiel–en-bewaringzaken.aspx
  4. https://www.rechtspraak.nl/Organisatie-en-contact/Organisatie/Raad-voor-de-rechtspraak/Nieuws/Paginas/Dag-van-de-Rechtspraak-computer-vs-rechter.aspx
  5. https://www.bol.com/nl/m/voorwaarden/voorwaarden-voor-digitale-arbitrage/index.html
  6. https://www.facebook.com/Rechtspraak/videos/937052549766906/
  7. Fruytier, B et al. (2014), Werkdruk bewezen. Eindrapport werkdrukonderzoek rechterlijke macht. Hogeschool Utrecht, Radboud Universiteit Nijmegen.
  8. https://www.volkskrant.nl/tech/is-een-robot-als-rechter-daadwerkelijk-objectiever~a4521674/
  9. https://fd.nl/morgen/1216985/algoritmen-vergroten-de-sociale-verschillen
  10. https://nos.nl/op3/artikel/2149923-zo-bepalen-algoritmes-jouw-wereldbeeld.html
  11. https://www.propublica.org/article/machine-bias-risk-assessments-in-criminal-sentencing
2018-02-04T18:31:44+00:00oktober 29th, 2017|Blog, IT-recht|

Leave A Comment